“Panteist Zorunluluk ve Monadlar: Evren tek bir zorunlu Töz mü, yoksa ahenk içindeki sonsuz ruhlar mı?”

1676 yılında genç Leibniz'in Lahey'de mütevazı bir odada Spinoza'yı ziyaret edip dört gün boyunca gizlice felsefe tartışması, modern aklın en nefes kesici zirvelerinden biridir. Spinoza radikal bir panteizm kurmuştu: Evrende tek bir sonsuz Töz vardır: Tanrı ya da Doğa (Deus sive Natura). Her şey mutlak bir zorunlulukla gerçekleşir; özgür irade, mucizeler ve ilahi cezalar birer yanılsamadır. Bu tablonun Hristiyanlığı ve ahlakı yıkacağından ürken Leibniz, buna karşı muazzam bir sistem kurdu: Evren sonsuz sayıda bağımsız 'monad'lardan (ruhsal atomlar) oluşur ve Tanrı bu dünyayı 'mümkün dünyaların en iyisi' olarak önceden ayarlanmış bir ahenkle yaratmıştır.